Quan hệ Mỹ-Iran tiếp tục căng thẳng

Iran vừa tuyên bố đã thử nghiệm thành công tên lửa đạn đạo mới với tầm bắn 2.000km, vừa được trình diễn trong cuộc diễu binh ngày 22/9. Động thái này một lần nữa lại bắt đầu làm dấy lên những ồn ào xung quanh mâu thuẫn giữa Washington và Tehran.

Số phần thỏa thuận hạt nhân bị hoài nghi

Ngày 19/9, tại Đại hội đồng Liên hợp quốc (ĐHĐ LHQ), Tổng thống Mỹ Donald Trump cáo buộc Iran phát triển hệ thống tên lửa và can dự vào nhiều cuộc chiến ở Trung Đông. Người đứng đầu Nhà Trắng tiếp tục chỉ trích thỏa thuận hạt nhân quy mô mà các cường quốc đã ký với Iran vào năm 2015. Trong khi đó, tại cuộc diễu binh ngày 22/9 nhân kỷ niệm cuộc chiến tranh vùng Vịnh năm 1980-1988, khi tên lửa Khorramshahr lần đầu hiện diện, Tổng thống Hassan Rouhani thẳng thừng tuyên bố Iran sẽ phát triển hệ thống tên lửa mà không cần phải xin phép bất kỳ nước nào. Iran đã chứng minh cho tuyên bố của mình bằng một cuộc thử nghiệm ngay sau đó.

Ngoài Mỹ, một số nước phương Tây, trong đó có Pháp, đã bày tỏ lo ngại về hệ quả của hành động ngày 22/9 mà Iran tiến hành. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pháp Agnes Romatet-Espagne nhấn mạnh trong một tuyên bố: “Pháp đề nghị Iran chấm dứt mọi hoạt động gây bất ổn tại khu vực. Pháp sẽ cùng các đối tác, đặc biệt là tại châu Âu, cân nhắc những biện pháp đối với Iran để buộc nước này chấm dứt các hoạt động phát triển tên lửa đạn đạo gây bất ổn.”

Thành kiến của Tổng thống Trump với Iran, thể hiện rõ nét qua những phát biểu của ông tại LHQ và giờ là thái độ có phần thách thức của Tehran khiến người ta không khỏi đặt câu hỏi về số phận thỏa thuận hạt nhân ngày 14/7/2015.

Telegraph dẫn lời Tổng thống Rouhani hồi đầu tuần cảnh báo rằng Mỹ sẽ phải trả giá đắt nếu hủy bỏ thỏa thuận này. Trả lời phỏng vấn kênh truyền hình CNN, ông Rouhani cho rằng hành động này không những không mang lại gì cho Mỹ mà thậm chí còn làm xói mòn lòng tin của cộng đồng quốc tế đối với Washington. Ông thậm chí còn cảnh báo Iran sẽ có hành động đáp trả nếu Mỹ dấn thêm một bước hướng tới việc rút lại thỏa thuận này. Phải chăng vụ phóng tên lửa ngày 22/9 chính là lời cảnh báo mà Tehran dành cho Washington?

Trong một cuộc phỏng vấn với nhà bình luận Indira Lakshmanan của tờ Boston Globe, cựu Đại sứ Mỹ tại LHQ, cựu Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ của Tổng thống Barack Obama, bà Susan Rice, cũng cho rằng việc xóa bỏ thỏa thuận hạt nhân Iran sẽ khiến Mỹ bị cô lập và hoàn toàn không thể giúp ngăn chặn tham vọng sở hữu vũ khí hạt nhân của nước cộng hòa Hồi giáo này. Bà nhấn mạnh: “Người được lợi nhiều nhất từ việc làm này chính là lãnh tụ tinh thần tối cao của Iran.” Lý giải về ý kiến của mình, bà nói rằng hủy bỏ thỏa thuận đồng nghĩa với việc chấm dứt tiến trình thanh sát quốc tế đối với các hoạt động hạt nhân của Iran, trong khi áp lực kinh tế không hề gia tăng bởi các quốc gia tham gia thỏa thuận khác vẫn muốn duy trì nó. Vô hình trung Mỹ sẽ ở vào thế bị cô lập bởi đi ngược lại mong muốn của các đồng minh.

Trong khi đó, ông Jeffrey Lewis, một học giả hiện đang làm việc tại Viện Nghiên cứu quốc tế Middlebury ở Monterey lại khẳng định: “Nếu ông Trump xóa sổ thỏa thuận hạt nhân Iran, ông ấy sẽ đem đến cho thế giới một “tay chơi tên lửa” khác.” Ông cho rằng việc Tổng thống Trump đe dọa hủy bỏ thỏa thuận hạt nhân Iran trong bài phát biểu trước ĐHĐ LHQ và sự đáp trả của nhà lãnh đạo Iran Rouhani khiến người ta nhớ lại thời điểm Mỹ từ bỏ lộ trình đàm phán tiến tới thỏa thuận với Triều Tiên vào năm 2002, bỏ lỡ cơ hội tốt nhất để ngăn chặn chương trình phát triển hạt nhân của quốc gia này. Ông viết: “Nếu Trump vẫn cố phủ nhận việc xác thực Iran tuân thủ thỏa thuận vào thời hạn chót là ngày 15/10 tới đây, kết quả sẽ lặp lại: Một quốc gia với vũ khí hạt nhân tầm xa đủ sức tấn công Mỹ.”

Theo ông Lewis, thuyết phục một quốc gia từ bỏ vũ khí hạt nhân mà họ chưa sở hữu là điều dễ dàng hơn rất nhiều. Và đó cũng là lý do vì sao chính quyền Obama hao tâm tổn sức tìm giải pháp với một Iran chưa có loại vũ khí này.

Tuy nhiên, việc Iran phô trương tên lửa mới và bất ngờ phóng thử loại vũ khí này khiến người ta phải đặt câu hỏi rằng liệu việc những loại tên lửa như thế này một ngày nào đó có thể mang đầu đạn hạt nhân có phải là điều hoàn toàn khả thi hay không? Chuyên gia nghiên cứu cấp cao Ray Takeyh làm việc tại Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ cho rằng “kiến trúc sư” chính của thỏa thuận hạt nhân không phải là cựu Ngoại trưởng Mỹ John Kerry hay những người đồng cấp châu Âu mà chính là lãnh tụ tinh thần tối cao Ali Khamenei, một nhân vật được xem là đóng vai trò quan trọng trong chương trình phát triển vũ khí của Iran. Theo ông Takeyh, rất nhiều nội dung trong thỏa thuận cần phải được xem xét lại, nhất là những điều khoản liên quan đến hoạt động nghiên cứu và phát triển, để ngăn chặn tham vọng sở hữu vũ khí hạt nhân của Iran.

Quan he My-Iran tiep tuc cang thangIran quyết tâm thúc đẩy chương trình tên lửa, làm gia tăng căng thẳng với Mỹ.

Mỹ tìm cách sửa đổi thỏa thuận      

New York Times ngày 21/9 đã có bài viết bình luận rằng thay vì từ bỏ như từng đe dọa, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang tìm cách sửa đổi thỏa thuận hạt nhân Iran, với việc bổ sung thêm các điều khoản cứng rắn.

Theo bài viết, phát biểu tại ĐHĐ LHQ hôm 19/9, ông Trump cho rằng thỏa thuận là “nỗi hổ thẹn với nước Mỹ.” Mặc dù, Liên minh châu Âu (EU) tuy lớn tiếng ủng hộ thỏa thuận, nhưng một số nhà lãnh đạo đã bắn tín hiệu sẵn sàng đàm phán về một thỏa thuận bổ sung mới. Tuy nhiên, hiện chưa rõ liệu Tổng thống Trump có thể đạt đồng thuận với các đồng minh EU và đặc biệt là Nga và Trung Quốc hay không.

Được ký kết vào năm 2015, thỏa thuận hạt nhân buộc Iran hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc quốc tế dỡ bỏ cấm vận. Theo quy định, cứ sau 90 ngày, Tổng thống Mỹ sẽ phải gửi thông báo tới Quốc hội, xác thực mức độ tuân thủ thỏa thuận của Iran và đánh giá xem thỏa thuận có thiết yếu với an ninh quốc gia của Mỹ hay không. Cho đến nay, ông Trump đã hai lần công nhận Iran thực thi thỏa thuận, nhưng ngầm cho thấy sẽ làm khác đi tại lần chứng thực tới vào ngày 15/10. Việc ông Trump nói “không” với Iran không đồng nghĩa với việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận. Trách nhiệm khi đó sẽ được chuyển sang cơ quan lập pháp. Quốc hội Mỹ sẽ có 60 ngày xem xét tái áp đặt cấm vận chống Iran – hành động được coi là chấm dứt thỏa thuận, ít nhất là từ phía Mỹ. Cũng có thể ông Trump tuyên bố không công nhận, hoặc đe dọa không công nhận Iran tuân thủ thỏa thuận là cách để gây áp lực buộc Tehran và Nhóm P5+1 tái khởi động đàm phán. Một khả năng khác nữa là ông Trump sẽ lại chứng thực Iran không vi phạm nếu các bên đồng ý tìm kiếm các vòng đàm phán mới.

 Hôm 20/9, Ngoại trưởng Mỹ Rex Tillerson có các cuộc tiếp xúc với đồng cấp Iran Javad Zarif và các nước nhóm P5+1. Ông Tillerson thừa nhận Iran tuân thủ thỏa thuận về mặt kĩ thuật và tất cả các bên đều thống nhất với đánh giá này của các thanh sát viên quốc tế. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng Iran vi phạm tinh thần thỏa thuận bằng các hoạt động gây bất ổn không được đề cập trong thỏa thuận, như hỗ trợ các nhóm khủng bố. Ngoại trưởng Mỹ cũng thừa nhận triển vọng thuyết phục các cường quốc khác và nhất là Iran xem xét lại thỏa thuận là rất khó khăn, nhưng lạc quan cho rằng có thể sẽ có bước tiến.

 Trước đó, trả lời phỏng vấn trên kênh truyền hình Fox News, Ngoại trưởng Tillerson cho biết Tổng thống Trump muốn sửa đổi lại thỏa thuận, với hai điều khoản then chốt nhất là tăng thời hạn Iran đóng băng chương trình hạt nhân và kiểm soát chương trình phát triển tên lửa đạn đạo của Tehran. Theo ông Tillerson, Mỹ sẽ tiếp tục theo đuổi thỏa thuận hạt nhân Iran, nhưng phải có một số thay đổi.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron để ngỏ khả năng này khi trao đổi với giới PV tại LHQ hôm 20/9. Ông Macron cho biết Pháp muốn duy trì thỏa thuận vì đây là một thỏa thuận tốt, nhưng cũng ủng hộ bổ sung “hai hoặc ba trụ cột khác, hoặc các điều khoản khác” đối với thỏa thuận hiện hành, đặc biệt là về chương trình tên lửa đạn đạo và thời hạn đóng băng chương trình hạt nhân. Theo một quan chức EU, quan điểm của Pháp đồng nghĩa với việc Iran và P5+1 vẫn giữ nguyên thỏa thuận, nhưng sẽ đàm phán về một thỏa thuận bổ sung.

Giới phân tích cho rằng ông Trump sẽ phải đối diện với thách thức lớn khi thuyết phục Iran chấp nhận nhượng bộ sửa đổi thỏa thuận dưới một hình thức nào đó. Các lệnh cấm vận vốn là yếu tố quan trọng buộc Iran đi tới bàn đàm phán dưới thời Chính quyền Obama đã không còn. Ông Trump không có nhiều lựa chọn để gây sức ép. Theo Wendy R. Sherman, người phụ trách đàm phán thỏa thuận của Mỹ, Tổng thống Trump có thể đề xuất đàm phán bổ sung nếu nhà lãnh đạo này thấy có điểm gây quan ngại. Nhưng để làm được, Mỹ cần phải đưa ra một số nhượng bộ khác vì “muốn có được nhiều hơn, cũng sẽ phải cho đi nhiều hơn”.

Hồng Phúc / PL&XH

VietBao.vn

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *